ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶ: ଉପନିଷଦ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଏକ ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ

ଆଜିକାଲି ‘ପର୍ସନାଲିଟି ଡେଭେଲପମେଣ୍ଟ’ (Personality Development) କହିଲେ ଆମେ ସାଧାରଣତଃ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିବା, ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯିବା କିମ୍ବା ଇଂରାଜୀରେ ସାବଲୀଳ ଭାବରେ କଥା ହେବାକୁ ବୁଝୁ। କିନ୍ତୁ ଆମର ପ୍ରାଚୀନ ଉପନିଷଦ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଏହି ବିଷୟରେ କ’ଣ କହନ୍ତି? ସେମାନଙ୍କ ମତରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ପରିଭାଷା ବହୁତ ଗଭୀର। ଆସନ୍ତୁ ଜାଣିବା ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଏକ ସଫଳ ଓ ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କିପରି ଗଠନ କରାଯାଇପାରିବ।

(ସୂଚନା: ଏହି ତଥ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରବଚନର ସାରାଂଶ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନର ତୁଳନା ବକ୍ତାର ନିଜସ୍ୱ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ଅଟେ।)

ପ୍ରକୃତ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କ’ଣ?

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ଅନୁଯାୟୀ, ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଆମର ବାହ୍ୟ ରୂପ ନୁହେଁ। ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ୫ଟି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦିଗର ସଠିକ୍ ବିକାଶ ଏବଂ ସନ୍ତୁଳନ:

ଶରୀର (Body)
ପ୍ରାଣ ବା ଜୀବନ ଶକ୍ତି (Life Energy)
ମନ (Mind)
ବୁଦ୍ଧି (Intellect)
ଆତ୍ମା (Soul/Self)

ଯେତେବେଳେ ଏହି ସବୁ ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ସନ୍ତୁଳିତ ରୁହେ, ସେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରକୃତରେ ସଫଳ ବୋଲାଏ। ଏହାଦ୍ୱାରା ଆମ ଭିତରେ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ, ଶୃଙ୍ଖଳା, ଦୃଢ଼ ସ୍ମରଣ ଶକ୍ତି, ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା, ସଂକଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଭାବନାତ୍ମକ ସ୍ଥିରତା ଆସିଥାଏ — ଯାହା ଯେକୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

ଭାରତୀୟ ବନାମ ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି:

ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ: ଏହା ମୁଖ୍ୟତଃ ମନ, ମସ୍ତିଷ୍କ ଏବଂ ଆଚରଣ ଉପରେ ପର୍ଯ୍ୟବେସିତ। ଏହା ସାଧାରଣତଃ ‘ଆତ୍ମା’କୁ ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଷୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ କାରଣ ଏହାକୁ ପରୀକ୍ଷାଗାରରେ ପ୍ରମାଣ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ: ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ଯୋଗ ଏବଂ ବେଦାନ୍ତ ଉପରେ ଆଧାରିତ। ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ଆତ୍ମା, ବୁଦ୍ଧି, ମନ ଏବଂ ଶରୀରର ମିଶ୍ରଣ ବୋଲି ମାନିଥାଏ। ଏଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ଆରମ୍ଭ ବାହ୍ୟ ଶରୀରରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ‘ଆତ୍ମା’ରୁ ହିଁ ହୋଇଥାଏ।

ପଞ୍ଚକୋଷ: ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ୫ଟି ସ୍ତର

ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ ଅନୁଯାୟୀ, ମଣିଷର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ୫ଟି ଆବରଣ ବା ‘କୋଷ’କୁ ନେଇ ଗଠିତ। ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣିଷ ହେବାକୁ ହେଲେ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଯାକ ସ୍ତରର ବିକାଶ ନିହାତି ଜରୁରୀ। ଏହି କ୍ରମଟି ତଳ ସ୍ତରରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଉପର ସ୍ତରକୁ ଯାଇଥାଏ:

୧. ଅନ୍ନମୟ କୋଷ (ଭୌତିକ ଶରୀର)

ଏହା ହେଉଛି ଆମର ଶରୀର ଯାହା ଖାଦ୍ୟରୁ ତିଆରି। ସଠିକ୍ ଖାଦ୍ୟ, ବ୍ୟାୟାମ, ଶକ୍ତି ଏବଂ ନମନୀୟତା ଉପରେ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ। ଏକ ସୁସ୍ଥ ଶରୀର ବିନା ଜୀବନରେ କୌଣସି ବଡ଼ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରିବା ଅସମ୍ଭବ।

୨. ପ୍ରାଣମୟ କୋଷ (ଜୀବନ ଶକ୍ତି)

ଏହା ଆମ ଶରୀରର ଶକ୍ତି ବା ‘ପ୍ରାଣ’ ଯାହା ହଜମ ପ୍ରକ୍ରିୟା, ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ଏବଂ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଆମ ଶରୀରରେ ୫ ପ୍ରକାରର ପ୍ରାଣ ଅଛି (ପ୍ରାଣ, ଅପାନ, ସମାନ, ଉଦାନ, ବ୍ୟାନ)। ପ୍ରାଣାୟାମ ଏବଂ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ସନ୍ତୁଳିତ ରଖିଲେ ଶରୀରର ରୋଗ ପ୍ରତିରୋଧକ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଉତ୍ସାହ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

୩. ମନୋମୟ କୋଷ (ମନ)

ମନ ଆମର ଚିନ୍ତା, ଆବେଗ ଏବଂ ଆଚରଣକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଆମର ଚିନ୍ତାଧାରା ହିଁ ଆମର ଆଚରଣ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଡାଃ ସର୍ବପଲ୍ଲୀ ରାଧାକୃଷ୍ଣନଙ୍କ ମତରେ, ଛୋଟ ଚିନ୍ତାଧାରା ଜୀବନର ମାନକୁ ତଳକୁ ଖସାଇ ଦିଏ। ଏଥିପାଇଁ ପିଲାଦିନରୁ ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ମାନସିକ ଶୃଙ୍ଖଳା ଦରକାର।

୪. ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଷ (ବୁଦ୍ଧି ଏବଂ ବିବେକ)

ଏହା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ବିବେକର ସ୍ତର। ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝିବା ଏବଂ ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା ଏଠାରୁ ଆସିଥାଏ। କେବଳ ତଥ୍ୟ ମନେରଖିବା ନୁହେଁ, ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ।

୫. ଆନନ୍ଦମୟ କୋଷ (ପରମ ଆନନ୍ଦ)

ଏହା ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ତର। ଏହାକୁ କେବଳ ବହି ପଢ଼ି ହାସଲ କରିହେବ ନାହିଁ; ଏଥିପାଇଁ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ସ୍ତରରେ ମଣିଷ ନିଜର ଅହଂକାର (Ego) ରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ପ୍ରକୃତ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଖୁସି ଅନୁଭବ କରେ।

ଜୀବନରେ ଦୈନନ୍ଦିନ ଅଭ୍ୟାସର ମହତ୍ତ୍ୱ

ଭାରତୀୟ ଶାସ୍ତ୍ର କେବଳ ତତ୍ତ୍ୱ କଥା କୁହେ ନାହିଁ, ବରଂ ଜୀବନଶୈଳୀ ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଦିଏ:

ଖାଦ୍ୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ: ଖାଦ୍ୟ ଆମର ଶରୀର ସହ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ତେଣୁ ସଠିକ୍ ସମୟରେ, ଉପଯୁକ୍ତ ପରିମାଣରେ ଏବଂ ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରାଣାୟାମ ଏବଂ ଧ୍ୟାନ: ପ୍ରାଣାୟାମ ଏକାଗ୍ରତା ବଢ଼ାଏ ଓ ଆବେଗକୁ ସନ୍ତୁଳିତ କରେ। ସେହିପରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମାନସିକ ସ୍ଥିରତା ଏବଂ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ।
ସକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତା ଓ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି: ଆପଣଙ୍କ ଚିନ୍ତାଧାରା ଆପଣଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଗଠନ କରେ। ଭଲ ସ୍ମୃତିଶକ୍ତି ଶିକ୍ଷା ଏବଂ ବୃତ୍ତିଗତ ଜୀବନରେ ଉତ୍କର୍ଷତା ଆଣିଥାଏ।
ଶୃଙ୍ଖଳା ବିନା ପ୍ରତିଭା ନଷ୍ଟ: ଶୃଙ୍ଖଳା (Discipline) ନଥିଲେ ଯେକୌଣସି ବଡ଼ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଯାଏ ଏବଂ ପ୍ରତିଭା ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏହା ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିକୁ ମଜବୁତ କରେ।

ପ୍ରକୃତ ସଫଳତା କ’ଣ?

ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ କେବଳ ବହୁତ ଟଙ୍କା କମାଇବା, ବଡ଼ ପଦବୀ ପାଇବା କିମ୍ବା ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବାକୁ ସଫଳତା କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରକୃତ ସଫଳତା ହେଉଛି:

ଏକ ସୁସ୍ଥ ଶରୀର
ଏକ ଶାନ୍ତ ମନ
ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ସଠିକ୍ ବୁଦ୍ଧି
ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର (କରୁଣା, ନମ୍ରତା, ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ)
ଆଭ୍ୟନ୍ତରୀଣ ଶାନ୍ତି ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ

ଏକ ନଜରରେ ପଞ୍ଚକୋଷ ମଡେଲ୍

ଏହି ସାରାଂଶ ଟେବୁଲ୍ ମାଧ୍ୟମରେ ସହଜରେ ମନେ ରଖନ୍ତୁ:

କୋଷ (Kosha)	ପ୍ରତିନିଧିତ୍ୱ କରେ (Represents)	କିପରି ବିକାଶ କରିବେ? (Develop Through)
ଅନ୍ନମୟ	ଭୌତିକ ଶରୀର (Physical body)	ସୁଷମ ଖାଦ୍ୟ, ବ୍ୟାୟାମ, ଫିଟନେସ୍
ପ୍ରାଣମୟ	ଜୀବନ ଶକ୍ତି (Vital energy)	ପ୍ରାଣାୟାମ, ଯୋଗ, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟା ଅଭ୍ୟାସ
ମନୋମୟ	ମନ (Mind)	ସକାରାତ୍ମକ ଚିନ୍ତା, ଉତ୍ତମ ସଂସ୍କାର, ଧ୍ୟାନ
ବିଜ୍ଞାନମୟ	ବୁଦ୍ଧି (Intellect/Wisdom)	ଅଧ୍ୟୟନ, ସମାଲୋଚନାତ୍ମକ ଚିନ୍ତା, ବିବେକ
ଆନନ୍ଦମୟ	ଆତ୍ମା (Bliss/Self)	ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା, ଆତ୍ମ-ଅନୁସନ୍ଧାନ

ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା (Key Takeaways):

ଆପଣଙ୍କର ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ହେଉଛି ଶରୀର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମାର ଏକ ସୁନ୍ଦର ମିଶ୍ରଣ। ଉପନିଷଦ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଜୀବନର ଅନ୍ତିମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଦୁନିଆରେ ଜିତିବା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ‘ପରମ ଆନନ୍ଦ’ (Self-realization) କୁ ଅନୁଭବ କରିବା। ଏକାଠି ମିଶି ସୁସ୍ଥ ଶରୀର, ଶୃଙ୍ଖଳିତ ମନ ଓ ଜ୍ଞାନ ହିଁ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଆଦର୍ଶ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଗଠନ କରେ।