“ଆତ୍ମାନଂ ରଥିନଂ ବିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେବ ତୁ…” — କଠୋପନିଷଦର ଏହି ଅମୃତ ବାଣୀ ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନର ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ। ପାଶ୍ଚାତ୍ୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ (Personality) କୁ କେବଳ ବାହ୍ୟ ବ୍ୟବହାର, ମସ୍ତିଷ୍କର ନ୍ୟୁରୋ-କେମିକାଲ୍ ଏବଂ ସାମାଜିକ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ରଖୁଥିବା ବେଳେ, ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ପଞ୍ଚକୋଶ, ତ୍ରିଗୁଣ ଏବଂ ଆତ୍ମିକ ଚେତନା ର ଏକ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ସମଗ୍ରତା ଭାବେ ଦେଖେ। ଯଦି ଆପଣ ନିଜର ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ, ମାନସିକ ସ୍ଥିରତା ଓ ନେତୃତ୍ୱ ଗୁଣକୁ ଶିଖରରେ ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ତେବେ ଉପନିଷଦ ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଅପେକ୍ଷା ଆଉ କୌଣସି ବଳିଷ୍ଠ ପଥ ନାହିଁ।
୧. ରଥ ରୂପକ: ମାନବ ମନର ଚମତ୍କାର ମନସ୍ତାତ୍ତ୍ୱିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ
କଠୋପନିଷଦରେ ମାନବ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱକୁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ରଥ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯାଇଛି:
- ଶରୀର: ଏକ ରଥ ସଦୃଶ।
- ବୁଦ୍ଧି (Intellect): ରଥର ସାରଥି, ଯିଏ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଏ।
- ମନ (Mind): ଲଗାମ (Reins), ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ଘୋଡ଼ାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ।
- ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ (Senses): ରଥକୁ ଟାଣୁଥିବା ୫ଟି ବଳବାନ ଅଶ୍ୱ (ଚକ୍ଷୁ, କର୍ଣ୍ଣ, ନାସିକା, ଜିହ୍ୱା, ତ୍ୱକ୍)।
- ବିଷୟ ବାସନା: ସେହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଦୌଡୁଥିବା ରାସ୍ତା।
- ଆତ୍ମା: ରଥରେ ବିରାଜମାନ କରୁଥିବା ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱାମୀ (ରଥୀ)।
ଯଦି ସାରଥି (ବୁଦ୍ଧି) ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ତେବେ ଲଗାମ (ମନ) ଢିଲା ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପୀ ଘୋଡ଼ାମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବିଷୟବାସନା ଆଡ଼କୁ ଦୌଡ଼ି ରଥକୁ ଖାଲଖମାରେ ପକାଇ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଅନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଜାଗ୍ରତ ରହି ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ମଣିଷ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହାସଲ କରେ।
୨. ତ୍ରିଗୁଣ ସିଦ୍ଧାନ୍ତ: ଆପଣଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ କେଉଁ ପ୍ରକାରର?
ଭଗବଦ୍ ଗୀତାର ୧୪ଶ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରକୃତିର ତିନୋଟି ଗୁଣ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଚିନ୍ତା ଓ କର୍ମକୁ ପରିଚାଳିତ କରେ:
| ଗୁଣ | ମାନସିକ ଲକ୍ଷଣ | କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବହାର |
|---|---|---|
| ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ (Sattva) | ଶାନ୍ତି, ସ୍ପଷ୍ଟତା, କରୁଣା, ଜ୍ଞାନ, ପ୍ରସନ୍ନତା | ନିସ୍ୱାର୍ଥପର ସେବା, ସତ୍ୟବାଦିତା, ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମ-ସନ୍ତୋଷ |
| ରଜୋ ଗୁଣ (Rajas) | ଅତ୍ୟଧିକ ଆକାଂକ୍ଷା, ଅହଂକାର, ଅସ୍ଥିରତା, ତୁଳନା | ପଦବୀ ଓ ଧନ ପାଇଁ ନିରନ୍ତର ସଂଘର୍ଷ, ଉତ୍ତେଜନା ଓ ଚିନ୍ତା |
| ତମୋ ଗୁଣ (Tamas) | ଅଳସୁଆମି, ଅଜ୍ଞାନତା, ଭ୍ରମ, ନକାରାତ୍ମକତା, କ୍ରୋଧ | ଅତ୍ୟଧିକ ନିଦ୍ରା, ନିଶାସେବନ, କାଲି ଉପରେ କାମ ଟାଳିବା |
ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ତମୋ ଗୁଣକୁ ରଜୋ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବା, ଏବଂ ଶେଷରେ ରଜୋ ଗୁଣକୁ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପରିଣତ କରି ନିର୍ମଳ ଚେତନା ଲାଭ କରିବା।
୩. ପଞ୍ଚକୋଶ ବିବେଚନା: ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶର ୫ଟି ସୋପାନ
ତୈତ୍ତିରୀୟ ଉପନିଷଦ ଅନୁସାରେ ମାନବ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ୫ଟି ପରସ୍ତ ବା ଆବରଣ (କୋଶ) ରେ ନିର୍ମିତ। କେବଳ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହି ୫ଟି ଯାକ କୋଶକୁ ପରିପୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ପଡ଼େ:
- ଅନ୍ନମୟ କୋଶ (ଶାରୀରିକ ସ୍ତର): ସୁଷମ ଆହାର, ଆୟୁର୍ବେଦ ନିୟମ ଓ ନିୟମିତ ବ୍ୟାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରକୁ ରୋଗମୁକ୍ତ ରଖିବା।
- ପ୍ରାଣମୟ କୋଶ (ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ସ୍ତର): ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଶ୍ୱାସ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଜୈବିକ ଊର୍ଜାକୁ ବଢ଼ାଇବା।
- ମନୋମୟ କୋଶ (ଭାବନାତ୍ମକ ସ୍ତର): ଉଦ୍ବେଗ, ଡିପ୍ରେସନ୍ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଦୂର କରି ମନରେ କରୁଣା, ମୈତ୍ରୀ ଓ ଆନନ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
- ବିଜ୍ଞାନମୟ କୋଶ (ବୌଦ୍ଧିକ ସ୍ତର): ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ, ବିବେକ (ଭଲ ଓ ମନ୍ଦର ପାର୍ଥକ୍ୟ) ଏବଂ ସଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର କ୍ଷମତା।
- ଆନନ୍ଦମୟ କୋଶ (ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସ୍ତର): ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅନ୍ତରର ଚିରନ୍ତନ ଶାନ୍ତି ଓ ଈଶ୍ୱରୀୟ ଆନନ୍ଦରେ ନିମଗ୍ନ ରହିବା।
୪. ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସଫଳତାର ୪ଟି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସୂତ୍ର
- ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ (Practice and Detachment): ମହର୍ଷି ପତଞ୍ଜଳି ଯୋଗସୂତ୍ରରେ କହିଛନ୍ତି— “ଅଭ୍ୟାସବୈରାଗ୍ୟାଭ୍ୟାଂ ତନ୍ନିରୋଧଃ।” ନିରନ୍ତର ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତୁ, କିନ୍ତୁ ପରିଣାମକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ବା ଭୟଭୀତ ହୁଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।
- ସମତ୍ୱଂ ଯୋଗ ଉଚ୍ୟତେ: ସୁଖ-ଦୁଃଖ, ଜୟ-ପରାଜୟ, ପ୍ରଶଂସା-ନିନ୍ଦା ଉଭୟ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖନ୍ତୁ। ଏହା ହିଁ ମାନସିକ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିଖର।
- ଆତ୍ମ-ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ (Self-Audit): ପ୍ରତିଦିନ ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ ୫ ମିନିଟ୍ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ— ଆଜି ମୋ ଦ୍ୱାରା କାହାର କିଛି ଅନିଷ୍ଟ ହୋଇଛି କି? କେଉଁ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମୁଁ ଅଧିକ ଭଲ କରିପାରିଥାନ୍ତି?
୫. ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ସାଧାରଣ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର (FAQs)
ପ୍ରଶ୍ନ ୧: ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ କିପରି ଆଧୁନିକ ଷ୍ଟ୍ରେସ୍ ଓ ଡିପ୍ରେସନ୍ ଦୂର କରିପାରିବ?
ଉତ୍ତର: ଆଧୁନିକ ଡିପ୍ରେସନ୍ ମୁଖ୍ୟତଃ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରତ୍ୟାଶା, ଏକାକୀପଣ ଓ ଅହଂକାର ଆଘାତରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ। ଭାରତୀୟ ମନୋବିଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ଆମେ ଏହି ଶରୀର ବା ଚାକିରି ନୋହୁଁ, ଆମେ ଅମୃତର ସନ୍ତାନ। କର୍ମଫଳ ତ୍ୟାଗ ଓ ଶରଣାଗତି ଭାବ ମନର ସମସ୍ତ ଚାପକୁ ଚିରଦିନ ପାଇଁ ଲାଘବ କରିଦିଏ।
ପ୍ରଶ୍ନ ୨: ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ବିକାଶ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥ କେଉଁଟି?
ଉତ୍ତର: ଶ୍ରୀମଦ୍ ଭଗବଦ୍ ଗୀତା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରାକ୍ଟିକାଲ୍ ସାଇକୋଲୋଜି ଗ୍ରନ୍ଥ। ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିରାଶ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯେପରି ମାତ୍ର ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଏକ ଅଜୟ ମହାବୀରରେ ପରିଣତ କରିଥିଲେ, ତାହା ପ୍ରତ୍ୟେକ ମାନବ ପାଇଁ ଆତ୍ମବଳର ଅମୃତ ଉତ୍ସ।
ପ୍ରଶ୍ନ ୩: ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ବୃଦ୍ଧି କରିବା ପାଇଁ କି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଉଚିତ?
ଉତ୍ତର: ତାଜା ରାନ୍ଧା ଖାଦ୍ୟ, ଋତୁକାଳୀନ ଫଳମୂଳ, ଶାଗ, ଗାଈ କ୍ଷୀର, ବାଦାମ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ମସଲାଯୁକ୍ତ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଜନ ମନରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଜାଗ୍ରତ କରେ।
ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତି, ଜ୍ଞାନ, ଖବର ଓ ପରୀକ୍ଷା ଅପଡେଟ୍ ଇମେଲରେ ପାଆନ୍ତୁ!
Hello Odia ର ନୂଆ ବ୍ଲଗ୍, ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଟିପ୍ସ ଓ ଓଡ଼ିଶା ଜ୍ଞାନ ସିରିଜ୍ ପ୍ରତି ସପ୍ତାହରେ ମାଗଣାରେ ପାଆନ୍ତୁ।
